Lippestad verdedigt vooral zichzelf in plaats van zijn cliënt. Hij mag Breivik helemaal niet gestoord noemen zonder diens toestemming. Die toestemming zal hij niet gekregen hebben, want Breivik neemt zichzelf uiterst serieus. Niettemin wordt Lippestads visie dat de man gestoord door veel mensen gedeeld.

Het is de meest veilige reactie. Iemand doet iets wat wij niet kunnen bevatten en dus is hij gestoord. Het idee dat iemand zoiets met zijn volle verstand zou doen, is nog veel angstaanjagender. Maar volgens die definitie was wijlen Osama bin Laden ook gestoord. Dat heb ik nog nooit iemand horen beweren. En ook de Nederlandse politieke moordenaars Volkert van der Graaf en Mohammed Bouyeri waren toerekeningsvatbaar.

Anders Breivik was eerder een extremist en een terrorist dan een gestoorde.

Daarom kan hij ook ten volle verantwoordelijk worden gehouden voor zijn daden. Hoezeer zijn gedachtegoed ook gebaseerd is op dat van Geert Wilders en andere extreem-rechtse leiders en hoe vaak hun namen ook worden genoemd in zijn manifest: zij zijn niet verantwoordelijk voor de slachtpartij op Utøya.

Mensen die nu roepen dat Wilders het klimaat voor een dergelijke aanslag geschapen heeft, ontkennen de eigen verantwoordelijkheid die iedere mens voor zijn daden heeft. Het is veel te gemakkelijk om Breivik daarmee te laten wegkomen. Hij en niemand anders hanteerde het geweer. Het was zijn keuze.

Je zou zeggen dat we na de moord op Fortuyn wel van het vingerwijzen af waren. Toen werden linkse politici ervan beschuldigd het klimaat voor de moord te hebben geschapen. Er werd soms inderdaad onfatsoenlijk hard op de man gespeeld (PvdA-mastodont Marcel van Dam zei tegen Fortuyn dat hij “een minderwaardig mens” was), maar uiteindelijk was het Volkert van der Graaf die willens en wetens de kogels afvuurde. Ironisch genoeg heeft Wilders overigens altijd geroepen dat links destijds wel degelijk het klimaat voor de moord gecreëerd heeft.

Feit is dat de moorden van Breivik vrijwel uitsluitend afschuw oproepen, ook bij Wilders en zijn achterban.

Een enkeling keurt op internet of in het openbaar de aanslagen goed, maar zo iemand wordt dan meteen tot de orde geroepen. Henk en Ingrid willen niets weten van Breiviks methoden om de islam buiten de deur te houden. Door te suggereren dat alle PVV'ers potentiële Breivikjes zijn, doe je hen onrecht aan. En toch heb ik weinig medelijden met Geert Wilders en zijn islamofobe achterban.

Ze zitten in het verdomhoekje. Ze worden over één kam geschoren. Ze krijgen de schuld van een afschuwelijke misdaad die ze niet hebben begaan. Mensen zijn bang voor ze, terwijl ze helemaal geen gewelddadige plannen hebben. De hele groep wordt verantwoordelijk gehouden voor de daden van een extremist uit hun midden.

Zou het ze bekend voorkomen?

Roelof Smit