Jij bevond je in Sint-Petersburg tijdens de Spelen. Kun je ons wat meer vertellen over de sfeer tijdens de Spelen? Waren er veel incidenten?
Ik denk dat het meest illustratieve voorval plaatsvond tijdens de openingsceremonie, op 7 februari. Op die dag waren er enkele straatdemonstraties en enkele grotere protesten. Niet alleen in Sint-Petersburg, maar door het hele land. Een hoop mensen werden aangehouden op de eerste dag van de Spelen. In enkele gevallen was er sprake van een 'grijs gebied' en werden mensen aangehouden op grond van het overtreden van de wet omtrent ongeautoriseerde openbare bijeenkomsten. Maar in andere gevallen waren de aanhoudingen volledig onwettig. Sommige activisten, LHBT-activisten, werden op zeer brute wijze aangehouden en mishandeld door de politie. Ik ben zelf aangehouden op de dag van de openingsceremonie in Sint-Petersburg, samen met drie vrienden van me. Wij werden afgevoerd door de politie, simpelweg omdat we een foto probeerden te maken met een banier waarop het zesde artikel van het Olympisch Handvest stond afgebeeld [het non-discriminatiebeginsel – red.]. Er waren geen mensen in de buurt en de politie kwam drie minuten na ons aan. Dit is erg alarmerend, want het betekent dat activisten zeer nauwlettend in de gaten worden gehouden en dat waarschijnlijk zelfs onze telefoongesprekken worden afgeluisterd. Ik kan me niet voorstellen hoe de politie anders zo snel ter plaatse kon zijn. Het beeld werd gewekt dat de Russische autoriteiten zich tijdens de Spelen op hun opperbest gedroegen en het evenement niet probeerde te bederven met schandalige incidenten. Maar dat was zeker niet het geval. Elke vorm van provocatie leek in de kiem te worden gesmoord. Het woord provocatie werd ook vrij vaak gebruikt door de autoriteiten, bijvoorbeeld door de politieagenten die ons arresteerden. Elke vorm van vrijheid van meningsuiting, ongeacht het onderwerp, werd bestempeld als provocatie. Later tijdens de Spelen hadden we een guerrilla-actie in de planning staan, maar we werden aangehouden voordat we de kans hadden om deze actie tot uitvoering te brengen. De autoriteiten hebben duidelijk op grote schaal getracht elke vorm van publieke meningsuiting volledig te belemmeren. Het enge is dat een hoop deskundigen van mening zijn dat dit 'veiligheidsregime', zoals de overheid het noemt, slechts getest werd tijdens de Spelen en dat dit beleid mogelijkerwijs op korte termijn over het hele land wordt uitgerold. Het lijkt er inderdaad op dat deze deskundigen gelijk hebben, maar het is nog te vroeg om er conclusies over te trekken. De autoriteiten zijn in ieder geval veel bruter geworden in hun omgang met activisten en massademonstraties en in hoe ze omgaan met het autoriseren van straatprotesten; ze keuren namelijk simpelweg géén straatprotesten meer goed.

Denk je dat Poetin blij is met hoe de Spelen uiteindelijk zijn verlopen?
Ja, ik denk van wel. Er was namelijk niet zoveel kritiek op de mensenrechtensituatie tijdens de Spelen. Ik zeg niet dat het wijs of eerlijk of juist zou zijn om de aandacht af te leiden van de sporters, maar ik vind het bijna een misdaad om de algemene situatie te negeren. Helaas is dat echter precies wat er gebeurd is, ondanks de inspanningen van mensenrechtenstrijders, ondanks de inspanningen van 'vriendelijke' en 'bedachtzame' media. Ik weet niet hoe het komt, maar er waren zoveel restricties, dat het erop leek dat een hoop mensen zich tijdens hun verblijf niet genoodzaakt voelden ofwel bang waren om actie te ondernemen. Geen van de atleten heeft een statement gemaakt, wat op zich redelijk begrijpelijk is, maar er waren ook geen statements van de delegaties die verschillende landen stuurden. En er waren geen statements van opinieleiders die de Spelen bijwoonden. Er waren nergens simpele tekenen van solidariteit te bespeuren met Russische mensenrechtenstrijders. Alles en iedereen in de publieke sfeer was voornamelijk lovend over de Spelen. Er waren zelfs een paar homoseksuele atleten die de Spelen prezen. Als ik het me goed herinner, was er een lesbische Oostenrijkse atlete die zei dat alle negatieve pers over de antipropagandawet veel geschreeuw om niets was. Er verschenen wel een hoop fotoís op Twitter van journalisten die klaagden over kamers die nog niet gereed waren bij aankomst [zie #SochiProblems op Twitter – red.], maar die berichten beïnvloeden niets, die blijven niet hangen, dit zijn namelijk problemen waar meer steden tijdens het organiseren van de Spelen mee te kampen kregen. Kortom, ik denk dat er zeker sprake is van een overwinning voor de Russische overheid. De Olympische Spelen draaien om nationale trots en deze gang van zaken onderstreept het beleid van de huidige overheid. Veel Russen maken geen onderscheid tussen het 'moederland', om een zeer patriottistische term te gebruiken, en het bestuur van het land, wat in feite twee totaal verschillende dingen zijn. Mensen zijn zich daar echter niet bewust van; ze associëren honderd procent het een met het ander, dus alle lof voor de Spelen staat gelijk aan lof voor de huidige president, de huidige overheid, maar ook: voor het huidige beleid.

Wij interviewden voor de aftrap van de Spelen Nieuw-Zeelandse schaatser Blake Skjellerup. Hij zei – of hij nu mee zou doen of niet – wel degelijk een statement te willen maken, door middel van het dragen van een regenboog-pin. Heb je daar iets van vernomen?
Nee, ik denk niet dat dat gebeurd is. Ik heb in ieder geval niets vernomen van echt zichtbare statements ter ondersteuning van mensenrechten of LHBT-rechten. En zeker niet van atleten. Er waren een paar gebaren die aandeden als een symbolisch hart onder de riem. Zo was er iemand met regenbooghandschoenen, ik geloof een Nederlandse snowboarder, maar toen haar gevraagd werd naar de handschoenen, zei ze: 'Sorry, jongens, dat was geen statement'. De verwachtingen waren zo hoog gespannen, dat iedereen symbolische gebaren wilde zien in het minste of geringste. Maar er gebeurde niets. Er was vermoedelijk wel een voormalige Italiaanse minister-president, een transseksuele dame, die in Sotsji rondliep in zeer extravagante, carnavaleske regenboogjurken. Zij is daar naar verluidt twee keer voor aangehouden, maar ik heb niet kunnen achterhalen of deze geruchten klopten. 

Denk je dat de aanwezigheid van onze koning, koningin, minister-president en minister van Sport een verkeerd signaal heeft afgegeven? Een van Poetins woordvoerders zei dat hij blij was dat Nederland zo’n grote delegatie stuurde en daarmee liet zien dat ze inzagen dat er niets mis is met de antihomowet.
Dit statement werd inderdaad ook breed uitgemeten in de Russische media. Het was voor ons als activisten van het begin af aan een moeilijke vraag, omdat er zo veel verschillende factoren speelden. De Spelen hebben wel bewezen dat het erheen gaan en het aangaan van een betekenisvolle dialoog  flink gefaald heeft. Niemand die gekomen is, was in staat om een echt betekenisvol gesprek te voeren. De suggestie werd gewekt dat alle aanwezigen de schendingen van de mensenrechten, die nu ongestraft en openlijk plaatsvinden, omarmden en goedkeurden. Natuurlijk was er hoop dat delegaties die toch naar de Spelen gingen in staat waren om een sterk signaal af te geven. Met name in het geval van de Nederlandse delegatie. Ik heb begrepen dat de koning en de koningin neutraal moeten blijven, maar de minister-president had wel iets mogen doen, zover ik weet. Er was veel hoop dat, gezien de samenstelling van de delegatie, er iets zou gebeuren. Niet eens specifiek op het gebied van homorechten, want er worden zoveel rechten geschonden momenteel. De publieke opinie wordt op grote schaal onderdrukt; het is niet slechts een LHBT-issue meer. Aan deze hoop en verwachtingen werd echter op geen enkele manier voldaan. Ik denk dat iedereen een wijze les uit deze Spelen moet trekken. Het is nu te laat om te zeggen hoe het beter had gekund, maar het is belangrijk om te realiseren dat zulke grote evenementen, en zeker in het geval van Rusland, zich niet lenen voor een zinvolle conversatie.

Hoe gaat het met het Russian LGBT Network waar jij deel van uitmaakt? 
Ik vertegenwoordig momenteel een aantal organisaties, waarvan het Russian LGBT Network er een is. Er waren zes organisaties, gesitueerd in verschillende delen van Rusland. Deze groepen kwamen samen voor de Olympische Spelen van start gingen, om de stem van Russische mensenrechtenstrijders te versterken. Er was zoveel aandacht voor de mensenrechtensituatie, dat we een beetje bezorgd waren dat het een verkeerd beeld zou schetsen van de urgentie. De situatie die we hier hebben is niet een noodsituatie, het is iets wat al een paar jaar speelt. Er was ineens zoveel hysterie dat we bang waren dat het de suggestie zou wekken dat tenzij er nú actie werd ondernomen, alles in elkaar zou storten. Zelfs in de meest ideale situatie, wanneer het Internationaal Olympisch Comité zijn beleid had gevolgd op het gebied van mensenrechten, zou het de zaken niet drastisch hebben veranderd. We probeerden gezamenlijk de aandacht te nuanceren en één genuanceerde stem te creÎren.

Hebben jullie moeite om jullie werk nog goed uit te voeren sinds het indienen van de wet?
De propagandawet is erg vaag. Het is lastig om een organisatie te ontbinden op basis van de wet, omdat het moeilijk is om aan te tonen dat de organisatie zich bezighoudt met het promoten van 'niet-traditionele' seksuele relaties onder minderjarigen. Het meest schadelijke effect dat deze wet en het debat eromheen hebben is dat ze de publieke opinie vormen. Het meest angstaanjagende is dat deze enge wet duidelijk deel uitmaakt van een groter geheel. De wet schept het beeld dat LHBT's gevaarlijk zijn voor kinderen en voor families, dat we schadelijk zijn voor de hele samenleving. Degenen die tegen deze wet zijn, zijn 'buitenlandse agenten', die het fundament van de Russische samenleving willen vernietigen. Het ziet er voor ons niet rooskleurig uit in dit land, zeker gezien de hoeveelheid middelen die de overheid in deze hersenspoeling steekt. Burgers die zelf niet verder nadenken, vatten deze boodschap op als een directe call-to-action om dit soort gedrag te voorkomen en dat resulteert in meer georganiseerde geweldpleging. Ik zeg niet dat er meer aanvallen zijn, want het is nog te vroeg om daar conclusies over te trekken, maar ik zeg wel dat er meer georganiseerde aanvallen plaatsvinden op homoseksuelen. Veel van deze aanvallen blijven ongestraft of onopgemerkt, ondanks het werk van mensenrechtenstrijders.

De week na de Spelen werden in Moskou de Russian Open Games georganiseerd. Zijn deze Spelen naar jouw idee ‘open’ verlopen? 
De Open Games werden helaas niet openlijk gehouden. Er was een poging, maar het bleek haast onmogelijk voor de organisatie om zalen te vinden, tenminste, niet wanneer ze open waren over het evenement dat ze wilden organiseren. Je hebt waarschijnlijk gehoord dat de Spelen met zeer krachtige oppositie te maken kregen. Een dag voordat de Open Games zouden beginnen, belden nagenoeg alle sportzalen op om het contract te annuleren. Daarnaast annuleerden nagenoeg alle hotels en hostels die de gasten zouden accommoderen de boekingen een dag van tevoren. De plekken waar nog wel iets georganiseerd werd, werden overvallen door de politie of drugsagenten, onder het mom van bommeldingen en de aanwezigheid van drugs. Het was overduidelijk een grootschalige aanval op de Open Games, waar een hoop middelen, onder andere van de overheid, bij betrokken waren. De Open Games werden nauwlettend in de gaten gehouden. Zo was er bijvoorbeeld een schaatsbaan waar de kunstschaatscompetitie zou worden gehouden, die op de dag zelf annuleerde. Toen zijn de deelnemers naar een reguliere schaatsbaan gegaan en 25 à 30 minuten na aankomst werd de hele schaatsbaan geëvacueerd door de politie, omdat er zogenaamd enkele 'verdachte figuren' gespot waren. We kunnen niet met zekerheid zeggen dat de overheid achter deze aanval heeft gezeten, maar zij moet hier in zekere mate bij betrokken zijn geweest. Wie anders heeft er zo veel invloed op kleine, maar ook grote bedrijven. Zelfs het Hilton hotel annuleerde alle boekingen, zonder enige reden of compensatie. 

Wat voor stappen zou de EU kunnen ondernemen om de situatie te verbeteren?
In de EU zijn er een hoop mechanismen die een dialoog tussen Rusland en Europa kunnen creëren, maar het lijkt erop dat dit soort conventionele ruimtes zich niet lenen voor het bewerkstelligen van een verandering. Ik denk dat het belangrijk is om deze discussie naar onconventionele ruimtes te tillen, om economische partnerschappen te linken aan de mensenrechtensituatie in het land. Zo kan worden aangetoond dat een land niet een sterke, betrouwbare en efficiënte economische partner kan zijn als haar burgers onderdrukt worden. De samenleving biedt een garantie voor transparantie, niet alleen in termen van mensenrechten, maar ook in termen van corruptie, enzovoorts. Ik denk dat het heel belangrijk is om die dialogen aan elkaar te linken en de discussie over mensenrechten niet alleen in officiële ruimtes te laten plaatsvinden.

Ben je bang dat de situatie in Rusland naburige landen beïnvloedt?
Ja, zeker weten. Oekraïne volgt dezelfde stappen als Rusland en Armenië, Georgië en Wit-Rusland hebben ook al soortgelijke plannen op tafel liggen. Rusland dient als voorbeeld voor andere landen in de voormalige Sovjet-Unie. Wat hier gebeurt kan zich in rap tempo verspreiden naar naburige landen. Het schept ook een precedent. Het laat zien tot op welke hoogte de EU efficiënt kan handelen en kan voorkomen dat landen op grove wijze de mensenrechten schenden.

TEKST: Martijn Kamphorst / BEELD: De Rooij Grafica (dit artikel verscheen eerder in het aprilnummer van Gay&Night Magazine).

Anastasia Smirnova is een van de Russische partners waarmee COC Nederland nauw samenwerkt in de strijd voor LHBT-rechten wereldwijd. Die strijd kun je steunen met een bijdrage aan het Pride Fonds van Amnesty International en COC Nederland: www.coc.nl/pridefonds.