Wanneer is dit project van start gegaan?
‘Het idee is ontstaan enkele jaren nadat ik ben begonnen bij de GGD Amsterdam, dat was in 2006/2007. Ik ben vanaf het begin af aan al geïnteresseerd geweest in het fenomeen zelftesten. De vraag is altijd: laten meer mensen die risico hebben gelopen zich testen en wat doen de mensen die er via een zelftest achter komen mogelijk hiv-positief te zijn? Gaan ze vervolgens naar een arts voor een vervolgtest of zetten ze geen vervolgstappen? Dat is moeilijk in te schatten. Ook omdat er veel dubieuze aanbieders zijn van zelftests en mensen alleen op hiv testen en niet op andere soa is er – denk ik terecht – een zekere terughoudendheid bij gezondheidswerkers over het gebruik van deze testen. Naar mijn mening biedt een hiv-zelftest, mits van goede kwaliteit en voorzien van goede informatie en verwijzing naar zorg, mensen echter ook voordelen. Zoals het hebben van controle over de testprocedure en gevoel van autonomie. Ook kan het drempels gerelateerd aan de gangbare manieren van testen wegnemen. Ik snap het heel goed wanneer mensen zoiets liever niet via een huisarts willen doen. Het vragen om een hiv-test kan best een barrière zijn. Ik dacht: dit biedt kansen voor mensen die drempels ervaren om naar een huisarts of soapoli te gaan om tijdig een eventuele infectie op te sporen. We hebben jaren het gebruik van hiv-zelftests bijgehouden door ernaar te vragen in verschillende onderzoeken – onder andere bij de soapoli – en het aantal mensen dat gebruik maakte van zelftests bleek niet heel hoog te liggen. Toch zie je online in de loop der jaren steeds meer websites die die tests aanbieden, dus er moet toch een markt voor zijn. Anders zouden die commerciële bedrijven er niet zo op duiken.’

Wat waren de beweegredenen om met een alternatief te komen vanuit de GGD en op welk punt achtten jullie dit veilig genoeg?
‘Op een gegeven moment kwam de OraQuick-test op de markt, een test waarbij een gezondheidsprofessional een sample van mondvocht af kan nemen. Die testen zijn goedgekeurd en zijn al jaren in gebruik, ook in Nederland. In Amerika werd deze test in een aangepaste verpakking, na goedkeuring van de FDA [Food and Drug Administration – red.] op den duur ook voor thuisgebruik aangeboden. Dat was een grote stap waar heel veel onderzoek aan vooraf ging. Hoewel een test bij de huisarts of soapolikliniek beter is, zijn wij van mening dat deze test een goed alternatief vormt en gebruiken wij deze nu voor ons onderzoek. Gebruikers moeten zich wel realiseren dat deze test geen infecties kan aantonen die in de afgelopen 3 maanden zijn opgelopen. Ook is het belangrijk de test helemaal volgens de instructies uit te voeren.
Het doel van het onderzoek is om erachter te komen of we op deze manier mensen kunnen opsporen die zich anders niet zouden laten testen of die pas in een laat stadium achter een infectie zouden komen. Tegelijkertijd willen we een alternatief bieden voor de dubieuze tests die online worden aangeboden momenteel. Soms staan er bij die tests teksten als: ‘Test jezelf op hiv m.b.v. één druppeltje urine. Honderd procent betrouwbaar’. Dat is simpelweg niet waar. We wilden een betrouwbare optie bieden, en die voorzien van duidelijke, uitgebreide informatie voorafgaand aan, tijdens en na het testproces.’

Waarom heeft het zo lang geduurd voordat jullie met een alternatief zijn gekomen?
‘Dit soort dingen goed aanpakken kost tijd. We hebben hiervoor allereerst een subsidieaanvraag geschreven en ingediend bij ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Toen we die subsidie hebben gekregen, zijn we met het onderzoek gestart. Vervolgens liepen we tegen allerlei dingen aan. We moesten bijvoorbeeld een nieuw pakket ontwikkelen voor de test, omdat de Amerikaanse versie niet door de Nederlandse brievenbussen paste. Daarnaast wilden we een design ontwikkelen dat bij verschillende groepen goed zou vallen. Daarom hebben we deze zelftestservice in nauwe samenwerking en met de waardevolle input van de beoogde doelgroepen ontwikkeld.’

Hebben jullie nagedacht over manieren om de test zo anoniem mogelijk aan te bieden?
‘Wanneer je de test online bestelt, wordt deze in een wit doosje dat door de brievenbus past bij je thuis bezorgd. Je kunt het pakket ook afhalen bij een van de afhaallocaties, als je niet het risico wilt lopen dat iemand het thuis ongewenst opent. Tot nu toe hebben we drie afhaallocaties: in Amsterdam, Rotterdam en Maastricht. We zijn al aan het overwegen om het aantal loketten uit te breiden Het is expres niet bij de soapoli, maar bij een vrij anoniem loket. In Amsterdam bijvoorbeeld bij het streeklaboratorium van de GGD Amsterdam. Zo loop je minder risico bekenden tegen te komen. Als je met pin betaalt, komt er op je afschrift niets te staan wat in verband kan worden gebracht met de test. Mocht je het nog anoniemer willen, dan kun je ook gewoon contant betalen.’

Wat zit er in het pakketje?
‘Het pakket bevat een instructieboekje met Nederlandse, Engelse en Franse begeleiding, een brief waarop staat welke stappen je het beste kunt zetten. Wij adviseren iedereen naar de website Time2test.nl te gaan. Het pakket bevat een code waarmee je op de site toegang krijgt tot de instructies en counseling. Daar vind je een instructiefilmpje en wordt vervolgens stap voor stap informatie gegeven over het afnemen van de test. Je moet twintig minuten wachten voordat de uitslag zichtbaar wordt. Dat is natuurlijk een heel spannende tijd, weten we ook uit eerder onderzoek. Daarom geven we voor die twintig minuten tips om de tijd te doden en je gedachten op iets anders te focussen. Hoewel de website de tijd voor je bijhoudt, zit er tevens een potloodje in het testpakket om de tijd te noteren. Na het afnemen van het mondvocht moet je namelijk twintig minuten wachten op het resultaat en daarna heb je twintig minuten om het af te lezen. Daarna is de test niet meer betrouwbaar af te lezen. Voor het geval je computer uitvalt is het belangrijk om de tijd ook op papier te noteren. Het is een heel makkelijke afname. Daarbij zijn alle uitingen in lijn met elkaar, zodat het voor de gebruiker veilig aanvoelt.’

En wat als de test positief uitslaat? Wat is dan het vervolgplan?
‘Als er een positieve testuitslag is, betekent dat niet dat je een hiv-infectie hebt, maar dat er een vervolgtest nodig is. Dat is dan de conventionele bloedtest. Je moet de uitslag van deze zelftest dus niet zien als diagnose. Het zou kunnen dat je daadwerkelijk hiv hebt opgelopen, maar je moet niet te snel een conclusie trekken. We raden aan om zo snel mogelijk naar je huisarts, een soapoli of een hiv-behandelingscentrum te stappen. We hebben een hele lijst op de site staan met adressen. Tevens vind je op de site een verwijsbrief die testers kunnen uitprinten en meenemen, waarop het verhaal van het project staat uitgelegd. Zo weet de zorgverlener wat voor test het is die iemand heeft gedaan. Uiteindelijk moeten mensen wel zelf de stap zetten om naar een locatie te gaan voor een vervolgtest. De verantwoordelijkheid ligt bij zelftesten heel erg bij de tester zelf en wij kunnen het slechts stimuleren en vereenvoudigen om de drempel zo laag mogelijk te maken.’

Stel dat dit project heel goed loopt, hoe lang verwacht je dan dat het duurt voordat jullie deze test structureel namens de GGD gaan aanbieden?
‘We hebben tweeduizend tests beschikbaar gesteld. Wanneer die op zijn en we de gegevens geanalyseerd hebben, is het onderzoek over. Dan moet er een evaluatie plaatsvinden en een rapport worden geschreven. Vervolgens, afhankelijk van de resultaten, gaan we bepalen of zo’n service structureel aangeboden zou moeten/kunnen worden.  De test is als zelftest nog niet regulier beschikbaar op de Europese markt, dus mochten we dit willen blijven aanbieden dan zullen we er allicht voor moeten lobbyen, maar we focussen nu eerst al onze krachten op het eerste deel van het traject, het bekendmaken van deze zelftestservice.’

De hiv-zelftest van GGD Amsterdam is verkrijgbaar voor € 29,50 via Time2test.nl. Hier kun je tevens terecht voor meer vragen over het onderzoek of de test.