Met een hoop glamour en mediageweld slingerden Amerikaanse beroemdheden als Caitlyn (ooit Bruce) Jenner en Kellie (ooit Frank) Maloney kortgeleden hun coming-out als transgender de wereld in. Met fotoshoots hebben zij de erkenning van deze vaak in stilte lijdende groep mensen op de publieke agenda gezet. Met evenveel drama ging eerder 'de vrouw met de baard', zangeres Conchita Wurst, hen voor. Haar optreden op het Eurovisie Songfestival vorig jaar was een schreeuw om aandacht, erkenning en een politiek statement in één.Freedman-Gurspan bewijst dat je zonder sterrenstatus en een sexy foto op de cover van Vanity Fair ook een rolmodel kunt worden

De wat schuchtere, tot voor kort vrijwel onbekende jonge intellectueel Raffi Freedman-Gurspan (28) heeft een geheel andere weg gekozen, met een mogelijk grotere impact. Sinds vorige week gaat de politicologe door voor de invloedrijkste transgender ter wereld, nu ze is toegetreden tot de staf van de Amerikaanse president Barack Obama in Het Witte Huis in Washington. Ook zij is wereldnieuws, maar bij haar ontbreken de glanzende coververhalen in Vanity Fair, openhartige interviews en optredens in tv-shows. Met deze positie bereikt ze zelf waarvoor ze in haar werk als politiek adviseur en activist al jaren pleit: erkenning van mannen die zich vrouw voelen en vrouwen die zich man voelen en verbetering van hun vaak belabberde sociaal-economische positie. De werkloosheid en armoede onder transmannen en -vrouwen is vier maal groter dan gemiddeld, in zowel de VS als in Europa.

Freedman-Gurspan bewijst dat je zonder sterrenstatus en een sexy foto op de cover van Vanity Fair ook een rolmodel kunt worden. Maar dat ging niet zonder een flinke portie geluk.

Het is de vraag of Raffi had durven laten zien wie zij werkelijk is als ze niet als baby van negen maanden uit Honduras was geadopteerd door een alleenstaande, 44-jarige joodse vrouw uit het plaatsje Brookline in de Amerikaanse staat Massachusetts. Het straatarme Midden-Amerikaanse land was 28 jaar geleden een van de weinige landen die adoptie door een alleenstaande, ouder vrouw toestonden.

Als jonge student politieke wetenschappen reisde Raffi met haar adoptieouders - moeder ontmoette haar toekomstige man op dezelfde dag dat zij haar adoptieverzoek indiende - begin deze eeuw naar haar geboortegrond in Honduras, een bergachtige streek in het zuiden waar pijnbomen het landschap groen kleuren. Idealistisch als ze als student al was, droomde ze van een loopbaan als docent of ontwikkelingswerker in haar arme geboorteland, liefst onder de Lencas, het indianenvolk waarvan ze afstamde. Maar tijdens de reis werd Raffi al spoedig duidelijk dat ze als vrouw in een mannenlichaam geen leven zou hebben in het rooms-katholieke land.

Het is de vraag of zij had durven laten zien wie zij werkelijk is als haar adoptieouders hadden gereageerd zoals veel ouders in de Verenigde Staten reageren zodra blijkt dat hun zoon het liefst met barbies speelt en in jurken rondloopt, of hun dochter erop staat een zwembroek te dragen in plaats van een bikini en jongensgedrag vertoont. Met afwijzing, veroordeling en bekeringstherapie. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat 57 procent van de transgenders niet wordt geaccepteerd door zijn of haar familie. Begin dit jaar nog bepleitte president Obama een verbod op de talrijke bekeringstherapieën en -kampen waar ouders hun transkinderen naartoe sturen in een poging hen tot inkeer te brengen.

Aanleiding voor Obama's pleidooi was de zelfmoord van de 17-jarige Leelah Alcorn. Haar ouders konden niet verkroppen dat hun als Joshua geboren zoon zich een meisje voelde. Ze bezwoeren hem dat 'God geen fouten maakt', haalden hem van school, ontnamen hem zijn laptop, telefoon en sociale contacten en stuurden hem naar een 'bekeringstherapie'. Vlak voordat Leelah zich tussen Kerst en oud en nieuw op een snelweg voor een vrachtwagen wierp, had zij op Tumblr een brief gepost: 'De enige manier waarop ik in vrede zal kunnen rusten, is als er een dag komt dat transgenders niet worden behandeld zoals ik, maar als mensen met gevoelens en met mensenrechten.'

De adoptieouders van Raffi lieten de kleine Rafael, zoals hij als kleuter nog heette, met barbies spelen en zonder commentaar The American Girl-serie en andere meidenboeken verslinden. Het liberale gezin waarin zij opgroeide, was een mix van culturen en kleuren. Raffi's vader bracht nog vier kinderen mee in het huwelijk met haar adoptiemoeder; van blanke Joodse tot Afro-Amerikaanse adoptiekinderen. Met Latina Raffi was het gezin een aardige afspiegeling van de Amerikaanse samenleving. 'Je mag zijn wie je bent', was het opvoedkundige adagium in het gezin.

Op de basisschool lag Raffi goed bij zowel de meisjes als de jongens. 'Hij was tenger, goedlachs en verdraagzaam. De jongens op school beschermden hem, de meisjes moederden over hem', schrijft Raffi's moeder Marion Freedman-Gurspan in de bundel Transitions of the heart uit 2008, waarin moeders verhalen over hun transkind.

Ook als Raffi jaren later als student politieke wetenschappen tijdens een etentje met zijn adoptieouders en vrienden aan tafel verschijnt in een rok, op hoge hakken en met rood gestifte lippen, geven Marion en haar man geen commentaar. Omdat ze hun kind in alles accepteren. Tot moeders grote opluchting merkt ze vanuit haar ooghoeken op dat Raffi's vrienden aan de dis deze verschijning volstrekt normaal vinden. Zo makkelijk was het lang niet altijd, want tijdens haar studententijd werd Raffi uit haar voetbalteam en studentenhuis gewerkt vanwege haar transitie tot vrouw. In een vertrouwelijk gesprek zal haar dochter later zeggen dat het is alsof ze twee geesten in zich heeft; een vrouwelijke en een mannelijke.

Nadat ze een jaar in Noorwegen internationale mensenrechten en gender-gelijkheidsstudies heeft gestudeerd, kiest ze ervoor fysiek een vrouw te zijn. Ze keert terug met lang haar en hult zich definitief in vrouwenkleding. 'Ze vertrok als mijn zoon en keerde terug als mijn dochter,' schrijft haar moeder.

In de Verenigde Staten houdt 71 procent van de transgenders zijn ware identiteit verborgen. Dat betekent dat ze zich blijven voordoen en kleden als man terwijl zij zich vrouw voelen en vice versa. En niet, zoals Raffi, hun voornaam wijzigen, van kledingzaak veranderen en open zijn tegenover hun vrienden, familie en collega's.

Die angst open te zijn is niet zo vreemd, als je weet dat veel transmannen en -vrouwen die het wél zijn te maken krijgen met pesterijen, bedreigingen en geweld door groepjes mannen op straat. Uit een onderzoek uit 2014 naar transgenders in Europa blijkt dat één op de drie slachtoffer is geweest van geweld. In de Verenigde Staten ligt dat percentage nog hoger. Zwarte en Latina vrouwen lopen het meeste risico. De afgelopen twee jaar zijn in de VS 33 transgenders vermoord. Het recentste geval dateert van ruim twee weken geleden, toen de zwarte studente Amber Monroe uit Detroit werd doodgeschoten. Volgens haar vrienden was ze al twee keer eerder onder vuur genomen.

De erkenning en emancipatie van transgenders loopt dertig jaar achter op die van homo's, zei Obama's nieuwe staflid een paar jaar geleden tijdens een forumdiscussie. De afgelopen tien jaar is een duidelijk begin gemaakt met de verbetering van hun positie. Zo is het in steeds meer landen mogelijk na een geslachtsveranderende operatie de sekse-aanduiding op paspoort en rijbewijs te veranderen, of 'neutraal' of 'niet-specifiek' als geslachtskenmerk te vermelden. Facebook breidde ruim een jaar geleden de opties voor sekse-aanduidingen uit met meer dan vijftig.

In steeds meer landen, met Nederland voorop, openen ziekenhuizen afdelingen voor kinderen die in een verkeerd lichaam zijn geboren en een hormoonbehandeling willen ondergaan. Voor transgenders in Amerika was 2013 een mijlpaal omdat de Vereniging van Psychiaters de diagnose 'identiteitsstoornis' schrapte uit haar handboek. Onlangs kondigde de Amerikaanse minister van Defensie aan dat het verbod op uitkomen voor een trans-identiteit voor militairen opgeheven zal worden. Het leger zou op ruim 1 miljoen manschappen 15.500 transgenders tellen. Ook duiken er in openbare gebouwen steeds meer 'sekseneutrale' toiletten op. Sinds april kent het Witte Huis er ook een. Mogelijk had president Obama, openlijk pleitbezorger van de acceptatie van transgenders, Raffi Freedman-Gurspan toen al op het oog.

De idealistische Raffi besloot na haar studies politicologie en Noors, zich in te zetten voor deze kwetsbare groep. Ze combineerde een baan als onderzoekster bij vrouwenstudies aan de Boston University met politiek advies- en lobbywerk voor gelijke rechten voor transgenders, homo's en biseksuelen. Ze werkte onder meer voor de Democratische politicus Carl Sciortino in het parlement van Massachusetts en voor organisaties als de National Center for Transgender Equality. Ze vroeg in haar lobbywerk vooral aandacht voor de armoede waarin veel transgenders leven. Hoewel ze vaak goed zijn opgeleid, komen zij moeilijk aan het werk. Het sociaal isolement waarin zij leven versterkt hun marginale positie in de samenleving.

Raffi zelf is nu het bewijs dat het tegendeel mogelijk is. Het is de vraag of het zou zijn gelukt zonder Obama in het Witte Huis, die zich meer dan zijn voorgangers heeft ingezet voor de acceptatie van transgenders. De president en zijn nieuwe collega zullen elkaar pas maandag tegengekomen in de wandelgangen van het Witte Huis, als Obama na een wekenlange vakantie weer aan de slag gaat. Rolmodellen als Caitlyn Jenner en Raffi Freedman-Gurspan zijn nog maar het prille begin van de acceptatie van transgenders, stelt de Amerikaanse hoogleraar vrouwenstudies Susan Strijker in The Observer: 'Een dun straaltje water dat over een vlakte sijpelt eindigt als een diep ravijn.'

Bron: Volkskrant