Gay-related Immune Deficiency
De emancipatie van homo’s en lesbo’s was net lekker op gang toen aids in 1982/83 opkwam. In augustus 1982 stelde de Amerikaanse gezondheidsorganisatie voor het ziektebeeld de neutrale naam Acquired Immune Deficiency Syndrome te geven in plaats van het stigmatiserende Gay-related immune deficiency (GRID). Pas twee jaar later werd met zekerheid vastgesteld dat aids werd veroorzaakt door het hiv-virus. De jacht op een vaccin en medicijnen werd geopend, maar ook de jacht op betere preventie. In Amerika leidde dit ook tot het sluiten van bars en sauna’s waar mannen seks met elkaar hadden. Geen duurzame oplossing: getrainde voorlichters riepen tegen de overheid dat daarmee de groep onbereikbaar zou worden en het probleem wellicht onbeheersbaar.

Aids-zusters
In Nederland trokken voorlichters, homo-artsen uit de Stichting Aanvullende Dienstverlening en de GGD met elkaar op – eerst alleen in Amsterdam, maar later ook elders. Ze kregen op de achtergrond steun van epidemiologen en de Geneeskundige Hoofdinspectie. Hans Moerkerk van Buro GVO Amsterdam en Jan van Wijngaarden van de SAD gaven voorlichting op de plekken waar homomannen seks hadden. Ze werden soms smalend de "aids-zusters" genoemd, maar ze kregen de 'vrij veilig'-boodschap goed over: geslachtsziekten onder homomannen daalden in ijltempo. Dat was ook het signaal dat de overheid nodig had om door te gaan met deze voorlichting. 'Ze mogen dan veel seks hebben, maar helemaal gek zijn die homomannen ook weer niet.' Later werd de rol van informatieverstrekker overgenomen door Aids Info. Door ingesloten te worden bij de Gay Krant bereikten ze veel lezers.

Patiënten verenigen zich
In 1986 wordt in Nederland het Aids Fonds opgericht om geld voor onderzoek en begeleiding van patiënten bij elkaar te sprokkelen. Aan het eind van 1986 komt het eerste aids-medicijn overtuigend door een proef heen. AZT wordt het toverwoord voor de jaren die volgen. In december 1986 wordt ook de Stichting Belangenbehartiging Seropositieven opgericht, in januari 1987 gevolgd door de Belangenverenging van Mensen met Aids. In 1990 zouden ze fuseren tot de Hiv Vereniging Nederland (HVN).

Deze organisaties zouden echter snel concurrentie krijgen: in 1987 werd in New York Act-Up opgericht. De Nederlandse afdeling daarvan werd na 1990 de luis in de pels van de HVN. Enkele actieve leden van Act-Up, zoals Jeanine van Woerkom, Kees Rümke en Tanne de Goei, zorgden er later voor dat hun kennis via diezelfde HVN breed bruikbaar werd. En de kennis van Kees was immens. Op de begrafenis van Kees Rümke, overleden aan kanker, verhaalde Joep Lange hoe hij altijd bezorgd naar Kees keek als hij een gedurfde bewering deed over een nieuw medicijn. Joep Lange werkte bij het AMC en maakte zich sterk voor toegang tot aidsmedicijnen voor iedereen in de wereld. Vorig jaar werden Lange en zijn vriendin slachtoffer van de ramp met de MH17.

Niet alleen homo's 
Op 1 december 1988 vond op voorstel van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in Genève de eerste Wereldaidsdag plaats. Aids was toen nog niet eens op zijn hoogtepunt, maar het aantal doden en vooral de stijging daarin was schrikbarend. Het was ook het jaar dat algemeen erkend werd dat aids niet alleen homo’s en druggebruikers trof. De verspreiding van het virus onder hetero’s in vooral arme landen begon grote zorgen te baren. Gepaard met het ontbreken van hiv-remmers en de loze beloftes van een vaccin tegen hiv zorgde het voor grote onrust.

Guus Silverentand in 1986 © Martien SleutjesTen tijde van de eerste Wereldaidsdag stond in Amerika de teller al op 60.000 doden. Beroemdheden die aan aids overleden brachten de ziekte dichterbij: Rock Hudson in 1985, Michel Foucault in 1984, Liberace in 1987, Youri Egorov in 1988. Ook in Nederland begon de ziekte zijn tol te eisen. Steeds vaker werden mensen getroffen die een kleine of grote rol in de homowereld speelden. Zo overleed op 22 november 1988, vlak voor de eerste Wereldaidsdag, Guus Silverentand. Guus zorgde samen met Frans Monsma voor het opengooien van de toen nog gesloten homoscene. In 1979 begonnen ze met coffeeshop Downtown, die nog steeds bestaat. Een paar jaar later openden de heren café April en zette daarmee de Amsterdam gayscene op de kaart.

De strijd verplaatst zich
In 1995 bleek de combinatietherapie te werken. In maart 1996 besluit minister Els Borst tot een subsidieregeling. Met die zet heeft ze veel levens gered. Vanaf 1997 neemt het aantal aids-patiënten dat overlijdt of in het ziekenhuis belandt sterk af. Hoewel sommige mensen nog nare bijwerkingen hebben, is het begin gemaakt. De strijd om toegang te krijgen tot behandeling verplaatst zich naar de armere delen van de wereld.

Hiv in het hier en nu
Ondertussen blijft het virus zich verspreiden en zonder vaccin zal dat ook zo blijven. In het westen verdwijnt aids als probleem grotendeels uit de publiciteit. De medicijnen worden steeds beter en kunnen steeds vroeger worden ingezet. De 'vrij veilig'-boodschap komt een beetje onder druk. Als je nu Tom Hanks in Philadelphia, Ed Harris in The Hours of Justin Kirk in Angels in America terugziet, realiseer je je hoeveel er is veranderd...

Tekst: Martien Sleutjes (IHLIA). Het beeldmateriaal is afkomstig uit het archief van IHLIA.

Wat weten we eigenlijk van onze eigen 'gayschiedenis'? Wat waren de grote gebeurtenissen die de LHBT-gemeenschap vormden en aan wie hebben we te danken waar we nu staan? Eens per maand duiken we de archieven in, samen met documentatiecentrum IHLIA. Zij verzamelen alles over de leefwereld, cultuur en geschiedenis van Nederlandse LHBT's.