Zie je jezelf als zondaar?
‘Technisch gezien is iedereen die de hadj onderneemt een zondaar. Het idee is dat je na de hadj te ondernemen bent verlost van je zonden. Daarom heb ik gekozen voor ‘a’ sinner. Ik had de film ook The Sinner in Mecca kunnen noemen.’

De ondertitel van je film is ‘The Saudia Arabia they don’t want you to see’. Wie zijn de ‘zij’ waar je naar verwijst?
‘De Saoediërs. A Sinner in Mecca biedt een kijkje in een wereld die de Saoedische regering graag verborgen houdt voor buitenstaanders. De film werpt een kritische blik op het Saoedische regime en het wahabisme [de staatsgodsdienst van Saoedi-Arabië; een fundamentalistisch conservatieve vertakking van het soennisme – red.]. Ik weet precies wat er mis is met Saoedi-Arabië. Ik heb het wahabisme meer dan een decennium uitvoerig bestudeerd. Een groot deel van de miljoenen pelgrims die ieder jaar naar Mekka trekken hebben echter niet dezelfde kritische houding tegenover het koninkrijk.’

Was het lastig om met zo’n persoonlijk project ook de filmmaker te blijven?
‘Het is een extreem persoonlijke film. Als filmmaker de camera op jezelf richten is heel lastig en oncomfortabel. Ik wist dat dit de meest belangrijke reis van mijn leven zou worden en ik voelde een verantwoordelijkheid om die reis vast te leggen. Ik heb daarom de hele hadj met mijn telefoon gefilmd. Toen ik aan de reis begon was ik er echter niet over uit of ik het materiaal daadwerkelijk in een film zou gieten. Een jaar nadat ik was teruggekeerd had ik die knoop nog niet doorgehakt. Het is zo’n extreem persoonlijk project, ik noem het weleens mijn Saoedische selfie movie. Ik vond het lastig om überhaupt een vertelvorm te vinden die ergens op sloeg. Ik was het grootste deel van de reis meer pelgrim dan filmmaker.’

Werkte je met een groot team?
‘Het was puur en alleen ik met m’n smartphone.’

'Iedere pelgrim heeft tegenwoordig een smartphone op zak'

Is filmen toegestaan in Mekka?
‘Het wahabisme verbiedt het afbeelden van de menselijke vorm, op welke manier ook. Op steenworp afstand van de Kaäba, het meest heilige bouwwerk van de islam, staat een Starbucks. De zeemeermin in het logo is daar verwijderd. We leven echter in de 21ste eeuw, iedere pelgrim heeft een smartphone en iedereen wil een paar selfies schieten van hun hadj. Iedereen wil dat ene shot met de Kaäba op de achtergrond. Ik heb, zoals ik altijd doe, de hele reis lange shots geschoten, voor het geval ik besloot er een film van te maken. Dat leverde wel problemen op met de religieuze politie. Ze hebben veel van mijn materiaal verwijderd. Wat voor extra moeilijkheden zorgde was dat ik optrok met een groep sjiitische pelgrims – zelf ben ik een soennitische moslim. Sjiitische bedevaartgangers worden door de Saoediërs nauwlettend in de gaten gehouden. Die twee hebben vanwege fundamenteel andere houdingen tegenover het geloof een lastige relatie.’

De Kaäba, het centrale heiligdom van de islam.Hoe kreeg je überhaupt een visum?
‘Dat is stom geluk geweest. Voor de hadj worden miljoenen visumaanvragen tegelijk verwerkt, dus ik ben gewoon door de ballotage geglipt. Als ik op een ander moment naar Saoedi-Arabië was gegaan, was ik nooit binnengekomen.’

Je bent getrouwd. Wat vond je man ervan dat je deze reis ondernam?
‘Hij was erg bezorgd. Ik facetimede iedere morgen met hem, via het netwerk van de Saudi Binladin Group. Osama bin Ladens familie verzorgt het wifinetwerk rond de Kaäba. Heerlijk ironisch natuurlijk. Zelf vreesde ik ook voor mijn leven. Mijn vorige film heeft me een van de meest publiekelijke bekende homoseksuele moslims gemaakt. Je hoeft mijn naam maar in te tikken op Google. Ik was de hele tijd bang dat de pelgrims in mijn groep me zouden herkennen. De risico’s waren voor mijn gevoel enorm en ik wist niet wat de consequenties zouden zijn. Ik wist niet of ik wel terug zou keren en al helemaal niet of het materiaal de reis zou overleven. In de islam wordt je geleerd je testament op te stellen voordat je de hadj onderneemt. In de historie van de hadj zijn al vele doden gevallen. Met name door de stampedes van manische massa’s die tegelijkertijd hetzelfde ritueel willen uitvoeren. De Saoedische autoriteiten doen niets om de pelgrims te beschermen. Velen beschouwen het zelfs een eer om in Mekka te sterven.’

'Het is niet langer een kwestie van of de islam mij accepteert, maar of ik de islam wil accepteren'

Jij ook?
‘Nee. En mijn man al helemaal niet. Hij heeft geen religieus bot in zijn lijf. Hij is muzikant, muziek is zijn religie. Mijn eigen geloof komt ook kritisch aan bod in de film. Op een zeker punt zeg ik: “Het is niet langer een kwestie van of de islam mij wil accepteren, maar of ik islam wil accepteren”. De film probeert die vraag te beantwoorden.’

Een vraag waar veel homoseksuele moslims denk ik mee worstelen. Je had ook kunnen besluiten van het geloof af te stappen.
‘Dat heeft te maken met hoe ik opgevoed ben. De islam is altijd deel van mijn identiteit geweest. Ik moest deze tocht ondernemen om mezelf te bewijzen dat ik die twee dingen kon verenigen. Hoofdzakelijk deed ik het echter voor mijn overleden moeder. Mijn moeder kwam erachter dat ik homo ben toen ze al stervende was. Ik voelde me erg schuldig dat ik het haar niet eerder verteld heb. Ze heeft het voor ze stierf nooit begrepen, ze was er boos over. Mijn moeder was nooit streng religieus, maar toen ze erachter kwam dat ik homo ben herinnerde ze zich ineens de koran. Ineens was het geloof enorm belangrijk voor haar.’

Het wahabisme verbiedt het afbeelden van de menselijke vorm.Wie was je hoofdpubliek bij het maken van deze film?
‘Ik heb de film niet voor een specifiek publiek gemaakt. In Toronto zij iemand na een screening dat hij het idee dat ik deze hadj namens alle homoseksuele moslims heb ondernomen. Dat was niet mijn intentie, maar het is mooi dat sommigen de film zo zien. Jihad for Love ging nadrukkelijk over homoseksualiteit en de islam. In die film kwam ik uit de kast als homo, in A Sinner in Mecca kom ik uit de kast als moslim.’ 

Is de kritiek ernstig?
‘Ik had niet zoveel doodsbedreigingen en haatmail verwacht. Althans, ik dacht dat het even zou duren, maar enkele dagen nadat de film uitkwam barstte het los. De dreigementen komen met name van moslims die de film niet eens gezien hebben. Ik moet daar op dagelijkse basis mee omgaan.’

Zie je de toekomst hoopvol in?
‘Mijn vorige film heeft al een hoop mensen aan het denken gezet. Ik hoop dat dat ook gaat gelden voor deze film. Vrienden van mij smokkelen momenteel dvd’s van de film naar Saoedi-Arabië, Jordanië, Koeweit en Iran. Ik wil zorgen dat de film de mensen bereikt die hem moeten zien. Ik moedig illegale kopieën van deze film dan ook van harte aan in de moslimwereld.’

Waar gaat je volgende film over?
‘Ik ga in ieder geval nooit meer een film over de islam en homoseksualiteit maken. Ik schrijf momenteel aan een boek over de gebeurtenissen in A Sinner In Mecca. Daarna is het tijd voor andere materie.’

Dit gesprek vond plaats in samenwerking met Amnesty International en het Movies that Matter Festival, een internationaal film- en debatfestival over vrede en recht.

Tekst: Martijn Kamphorst / Coverbeeld: Karen Veldkamp - Amnesty International