'2015: Het jaar van de transgender' kopte een artikel van Aimée Kiene eind vorig jaar in de Volkskrant. Een van de vele artikelen die het afgelopen halfjaar gepubliceerd zouden worden over transgenders. Er lijkt een landschap te ontstaan waarin transgenders ogenschijnlijk geëmancipeerd zijn en geaccepteerd worden.

Maar hoever gaat deze acceptatie en emancipatie? Germaine Greer, een van de belangrijkste stemmen van de tweede feministische golf, stelde vragen over het landschap waarin deze acceptatie en emancipatie gevierd werd. Daarop volgde een aanval, voornamelijk vanuit de LGBT-gemeenschap.

Greer nam de stelling in dat je als je als biologische man nooit een vrouw kunt worden en vice versa. Deze uitlatingen deed ze toen ze in een interview werd gevraagd naar haar mening over Caitlyn Jenner – voorheen Bruce Jenner, de olympisch kampioen, maar misschien nog wel beter bekend als vader van de ‘Kardashians’.

De algemene consensus in reactie op haar uitspraken luidde: je bent wat je voelt dat je bent. Toch lijkt het er sterk op dat je als transvrouw of -man pas als ‘echte’ man of vrouw wordt gezien wanneer je je aanpast aan de heersende percepties van wat vrouwelijk en mannelijk is. Dat duidt mijns inziens niet bepaald op een werkelijke emancipatie, acceptatie of vrijheid, eerder op een bevestiging van bestaande stereotypes.

'Het accepteren van een transgender als "normale" man of vrouw is geen werkelijke mijlpaal'

Hoewel je in Nederland sinds kort geen geslachtsveranderende operatie meer hoeft te ondergaan om je geslacht in je paspoort te wijzigen, blijft bovenstaande een probleem.

Als je in je achterhoofd houdt dat Germaine Greer een feministe is die strijdt vanuit de gedachte dat er een verschil is tussen man en vrouw, krijgen haar uitspraken een andere lading. Maar alsnog werd Greer weggezet als transfobisch. Haar reactie: 'I’m not saying that people should not be allowed to go through that [sex change] procedure. What I’m saying is that it doesn’t make them a woman. It happens to be an opinion. It’s not a prohibition.' 

Er is een landschap gecreëerd waarin we van elkaar verlangen dat we volgens algemeen aanvaarde regels spelen. Regels die zijn gebaseerd op het witte, mannelijke, heteroseksuele, binaire systeem. Dat is de norm. 

Waar de LGBT-gemeenschap en feministische beweging de handen ineen zouden moeten slaan en het gesprek moeten voeren over het vastgeroeste geslachtssysteem, ontstaat er helaas een botsing. De emancipatie die nu gevierd wordt, is enkel het spelen volgens de regels. Terwijl de emancipatie door die regels heen moet breken en een nieuw veld in het landschap zou moeten openen. Dat is wat het zijn van een transgender is. Het accepteren van de transgender vrouw of man als ‘normale’ man of vrouw is daarom geen werkelijke mijlpaal. Wat daarmee impliciet wordt gezegd is: je mag je eigen lichaam vormen, maar je moet je wel aan de bestaande regels houden. 

Wanneer de telefoon gaat en er is een nieuw mens geboren, wordt er direct gevraagd: wat is het geworden? Een jongen of een meisje? Vanaf dat moment wordt er doorlopend een verschil aangegeven tussen de twee geslachten. En wij mensen moeten ons daarmee verhouden. Ons houden aan de codes roze en blauw. Roze voor vrouwen. Blauw voor mannen. Dat trekt zich door naar: keukenspeelgoed is voor meisjes, lego voor jongens. Of scheermesjes, die in hun functie als scheermes niets verschillen, enkel dat de Venus-mesjes rond en roze zijn, en de Gillette-mesjes strak en zwart. Hierin worden dus enkel de uiterlijkheden en de rolbevestiging aangeduid.

Germaine Greer nam de stelling in dat transgender vrouwen en mannen geen vrouwen en mannen zouden zijn. Biologisch is dit makkelijk te onderbouwen als feit. Maar ook in het landschap van ons dagelijks leven zijn we continu bezig een verschil tussen beide aan te duiden. De transgenderemancipatie en -acceptatie die wij nu vieren werkt enkel rolbevestigend en draait hoofdzakelijk om uiterlijkheden. Misschien doen de termen ‘man’ en ‘vrouw’ dus wel helemaal geen recht aan het zijn van een transgender.

'Het wordt duidelijk dat de termen "man" en "vrouw" achterhaald zijn'

Natuurlijk is de acceptie van de transgender iets om te vieren. Maar om de emancipatie door te zetten zodat er een nieuw veld in een landschap kan worden ontgonnen, moeten we kritisch vragen blijven stellen. Caitlyn Jenner, een man die zich een jaar door het leven beweegt als vrouw, zich wel al zijn hele leven zo gevoeld heeft, maar gekozen heeft de mannelijke rol in het leven aan te houden, wordt na een operatie, facelift en de nodige haarstukken gebombardeerd tot 'Glamour' vrouw van het jaar 2015. En het accepteren van zo een prijs, en dat vervolgens totaal onbevraagd laten, duidt op rolbevestiging, niet op emancipatie.

Wetende wie Germaine Greer is en welke positie zij inneemt in het feministische debat, lees ik haar statement als het benoemen van de destructieve werking van het benoemen van transmannen en vrouwen als mannen en vrouwen – voor zowel de feministische beweging als de transgender zelf. Wanneer toch duidelijk wordt gesteld dat je je anders kunt voelen dan je biologische geslacht je voorschrijft, wordt het duidelijk dat de termen ‘man’ en ‘vrouw’ achterhaald zijn. 

Verschillende landen hebben daarom inmiddels het derde geslacht omarmd. In 2007 werd in Nepal als eerste land ter wereld het derde geslacht ingevoerd, waarna Pakistan, Nieuw Zeeland, Bangladesh, Australië en Duitsland – als enige Europese land – volgden. Wel wordt in Zweden sinds 2015 officieel het woord ‘het’ gebruikt als persoonlijk voornaamwoord om te verwijzen naar zij die zich man noch vrouw voelen. 

Wat betekent deze verschuiving in het landschap en wat kan de feministische beweging aanvullen? Greer strijdt niet voor gelijkheid, zij vindt dat er wel degelijk een verschil is tussen man en vrouw. Vanuit die redenering maakte ze haar opmerking over transgenders. Daartegenover zou dus een reactie moeten komen die wél redeneert vanuit gelijkheid, maar ruimte laat voor een bewustzijn van de verschillen tussen ieder mens. En geen reactie als ‘je bent wat je voelt dat je bent’, want die is inhoudsloos.

Maar om met de woorden van Greer te spreken: ‘that happens to be an opinion, not a prohibition.'

Leendert Vooijce (25) is mens, performer, kunstenaar, schrijver en student Beeld & Taal aan de Gerrit Rietveld Academie Amsterdam.