Het Ukraine Forum op 4 augustus in het Lloyd Hotel te Amsterdam markeerde de allereerste keer dat er een vertegenwoordiging uit Oekraïne bij een EuroPride aanwezig was. Een feit dat Oleg en Olena van LHBT-belangenorganisatie LIGA trots stemt. In twintig jaar is het snel gegaan met de LHBT-beweging in een land waar homoseksualiteit pas in 1991 werd gelegaliseerd. ‘LIGA werd in 1996 officieel als organisatie erkend. Inmiddels hebben we 48 organisaties die zich voor de LHBT-gemeenschap inzetten. Ons land kent 26 regio’s, dus het is relatief weinig, maar zeker meer dan eerst. Het zijn plekken waar LHBT’s zich veilig kunnen voelen.’

'De helft van de bevolking wil LHBT-rechten juist beperken'

De Oekraïeners zijn in Nederland om een nieuw onderzoek te presenteren dat zij het afgelopen jaar hebben verricht binnen de LHBT-gemeenschap van hun land. De cijfers stemmen in eerste instantie somber, zo heeft maar liefst 61 procent van Oekraïense LHBT’s in de afgelopen 3 jaar te maken gehad met discriminatie. Maar voor Olena en Oleg zijn deze statistieken juist reden voor optimisme: deze cijfers laten een lichte verbetering zien en het mensenrechtenplan van de nieuwe regering ligt hier volgens hen zonder twijfel aan ten grondslag.

Sowieso verkeerd
Een paar andere cijfers uit het nieuwe onderzoek. Slechts één op de tien slachtoffers van homofoob geweld durft hiervan melding te maken bij de politie. 27 procent van alle transgenders was slachtoffer van seksueel geweld. De Oekraïense LHBT-activisten plaatsen die cijfers graag in de maatschappelijke context van het land. Die is niet bepaald bemoedigend: drie kwart van de bevolking vindt homoseksualiteit ‘sowieso verkeerd’. Volgens 36 procent is homoseksualiteit een ziekte. Nog eens 34 procent vindt het ‘slechts’ een slechte gewoonte. Bijna de helft vindt daarom dat rechten van LHBT’s niet beschermd, maar juist beperkt moeten worden. Bijna zestig procent van de bevolking vindt dat de maatschappij homoseksualiteit niet zou moeten accepteren; zeventig procent is tegen het opengesteld huwelijk.

'Op Aruba spelen dezelfde problemen als in Oekraïne'

Hoe moeilijk dat ook lijkt, Oleg en Olena blijven optimistisch over het mensenrechtenplan van de huidige Oekraïense regering. Voor dat meerjarenplan hebben zij als LHBT-organisatie voorstellen aangedragen. Die houden onder meer in dat transgender personen medische begeleiding moeten krijgen en gemakkelijker hun documenten moeten kunnen aanpassen. Daarbij moeten seksuele geaardheid en genderidentiteit worden opgenomen in de antidiscriminatiewetgeving en moeten hatecrimes worden bestraft. Als laatste doel stellen zij het opstellen van een wet waarmee twee mannen of twee vrouwen een geregistreerd partnerschap kunnen sluiten. ‘Maar dat is vooralsnog toekomstmuziek.’

Oleg (links) en Olena (tweede van rechts) tijdens een eerder bezoek aan Nederland

Hoe hopen Olena en Oleg ooit die doelen te verwezenlijken? Het antwoord is luid en duidelijk: ‘We moeten samenwerken met andere Europese landen. Als we het in ons eentje gaan proberen komen we er niet’, zegt Olena. ‘Ik ben inmiddels in verschillende landen geweest als activist. De LHBT-gemeenschap kampt overal met dezelfde problemen. Zo heb ik hier de film One Kingdom, One Love gezien over de Caribische delen van het Nederlandse koninkrijk. Op Aruba spelen dezelfde problemen. Als ik kijk naar onze tegenstanders en hoe zij werken, valt op hoe verenigd ze zijn. Om successen te boeken moeten wij, als LHBT-gemeenschappen uit verschillende landen, onze krachten bundelen.’

Hete brij
Bij het Ukraine Forum zijn vertegenwoordigers van de Oekraïense ambassade in Nederland aanwezig: op zichzelf al een bijzonder gegeven. Een van hen snijdt meteen een onderwerp aan dat tot dan toe onbenoemd was gebleven. ‘Laten we niet meer om de hete brij heendraaien: een deel van het Oekraïense territorium wordt op dit moment niet door onze regering bestuurd. We hebben het dan over de Krim en delen in het Oosten van het land. Aangezien iedereen weet hoe slecht de situatie van LHBT’s is Rusland is, ben ik benieuwd hoe jullie daar kunnen helpen?’

'Door het Nederlandse referendum, sprak onze minister zich uit voor LHBT-rechten'

‘Dit is een uitermate pijnlijk onderwerp voor ons’, antwoordt Oleg in het Oekraïens. Olena vertaalt: ‘Toen Rusland de Krim annexeerde, was het niet meer mogelijk ons werk daar te doen, omdat openlijk aandacht vragen voor de rechten van LHBT’s op Russisch grondgebied illegaal is. Voor LHBT’s is het niet meer veilig. De meeste prominente LHBT-activisten zijn van de Krim naar Oekraïne, of zoals je wilt, van Oekraïne naar Oekraïne geëmigreerd. De meesten van hen naar Odessa. Ze zijn nu bij ons en willen natuurlijk hun werk in hun eigen regio voortzetten.’

Geen populair onderwerp
61,1 procent van de Nederlandse bevolking stemde tegen het ondertekenen van het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne. Wat heeft die uitslag betekend? ‘We hopen nog steeds dat het verdrag wordt getekend’, begint Oleg. ‘Het lijkt in eerste instantie nog niet veel impact te hebben op de maatschappij. De huidige regering is nog steeds druk bezig de wetgeving aan te laten sluiten op die van de EU. Het heeft ons het nationale mensenrechtenplan opgeleverd.’

‘Door het Nederlandse referendum sprak onze minister voor Buitenlandse Zaken zich op nationale televisie uit voor mensenrechten. Hij is voor het beschermen van LHBT-rechten en begrijpt dat het een vereiste is voor een toenadering tot de EU. Dat hij er zo openlijk over sprak, dat hij LHBT’s noemde op tv en zich op de frontlinie begaf, dat is voor ons een enorme stap vooruit geweest. Ik denk niet dat hij het onderwerp misbruikte. Het is nu nog altijd geen populair onderwerp in Oekraïne, maar laten we eerlijk zijn: dat was het nooit.’

Tekst: Tom Haines