Ben-Hur is een remake van de gelijknamige filmhit uit 1959 (met onder anderen Charlton Heston). Een film die onder het homoseksueel publiek juist een enorme cultstatus verkreeg vanwege de sterke homo-erotische spanning tussen hoofpersonages Judah Ben-Hur en Messala Severus. In de nieuwe verfilming wordt alleen met geen woord gerept over een mogelijke liefdesrelatie tussen die twee mannen en dat is volgens veel bloggers een schande voor de homoseksuele gemeenschap, die er vaak toch al bekaaid vanaf komt in films en televisieseries.

'Pas in de eerste remake lijken Ben-Hur en Messala meer dan vrienden'

Maar is er wel echt sprake van 'straightwashing' (het weglaten van homo's uit films en literatuur) in deze nieuwe verfilming van Ben-Hur? Om daarover een oordeel te kunnen vellen, zullen we eerst in de geschiedenis van het verhaal moeten duiken.

A Tale of the Christ
De geschiedenis van Ben-Hur gaat terug naar het jaar 1880, waarin de populaire Amerikaanse oorlogsheld en schrijver Lew Wallace zijn Ben-Hur: A Tale of the Christ publiceerde. De roman over een Joodse prins en zijn Romeinse jeugdvriend die door samenloop van omstandigheden als vijanden tegenover elkaar komen te staan, was razend populair en behoorde zelfs tot de best verkochte boeken van de negentiende eeuw. Van een homoseksuele spanning tussen Ben-Hur en Messala is in de roman echter niets te bekennen. Sterker nog, het is maar de vraag of de conservatief-christelijke Wallace dat ooit op het oog heeft gehad.

De roman was in de jaren twintig nog zo populair dat Hollywood zich aan een eerste verfilming waagde. De filmversie uit 1925 is spectaculair en volgt de roman nauwgezet. Ook hier zien we dus geen sporen van een vermeende spanning tussen de hoofdpersonages. Die komen we pas tegen in de tweede verfilming uit 1959. Pas dan wordt er gesuggereerd dat er meer speelt tussen Ben-Hur en Messala dan een vriendschap.

Plotgaten vullen
In de bekende documentaire over homoseksualiteit in Hollywood, The Celluloid Closet (1983, Vito Russo), legt scenarioschrijver Gore Vidal uit hoe hij samen met regisseur William Wyler op zoek was naar een betere karakterontwikkeling van de hoofdpersonages. Het oorspronkelijke verhaal laat namelijk nog wat plotgaten vallen. Om toch te verklaren waarom Messala zich plots tegen Ben-Hur zou keren, bedacht Vidal dat zij in hun jeugd minnaars moesten zijn geweest. Een liefde die helaas geen lang leven beschoren was: Ben-Hur wijst Messala af na zijn terugkeer in Jerusalem. Messala zou dan uit liefdesverdriet Ben-Hur een slaaf maken.

'In de filmversie uit 1959 kun je niet aan de seksuele spanning ontsnappen'

Aangezien homoseksualiteit in 1959 nog taboe was, kon Vidal dit plotelement niet expliciet in beeld brengen. Sterker nog, hoofdrolspeler Heston stond bekend als conservatief en homofoob. Om hem niet tegen het zere been te schoppen en om de censuur voor te blijven, besloten Vidal en Wyler enkel Hestons tegenspeler Stephen Boyd hierover in te lichten. Deze laatste speelde zijn rol met verve, want zijn blikken en toespelingen bleven voor een homoseksueel publiek inderdaad niet onopgemerkt.

Als je nu de scènes tussen Heston en Boyd bekijkt, kun je haast niet ontsnappen aan de seksuele spanning tussen die twee en mede hierdoor is de film uitgegroeid tot een geliefde cultklassieker onder veel homoseksuele mannen. Dat dit vandaag de dag nog steeds het geval is blijkt wel uit hoe vaak de film wordt geciteerd in andere populaire series en films waarin homoseksualiteit een rol speelt. Denk bijvoorbeeld aan de televisieserie Good Christian Bitches (2012) waarin de homoseksuele man van Cricket enkel seks met haar kan hebben na het kijken (en meespreken) van scènes tussen Heston en Boyd. Het is dus wel begrijpelijk dat het weglaten van enige toespelingen naar een liefdesrelatie tussen Ben-Hur en Messala in de nieuwe verfilming bij een bepaald publiek in het verkeerde keelgat schiet.

Still uit de 2006-versie van Ben-Hur

Terug naar de bron
Maar is er ook echt sprake van 'straightwashing' in deze laatste verfilming van Ben-Hur? Ja en nee. Als je teruggaat naar het oorspronkelijke verhaal en de eerdere verfilming zou je kunnen zeggen dat deze ook geen suggesties van homoseksualiteit bevatten. De nieuwe verfilming zou dan juist trouw zijn aan de brontekst. De vraag is alleen of de roman en eerste verfilming wel als belangrijkste inspiratie hebben gediend. Het plot van de nieuwe film volgt de film uit 1959 redelijk nauwgezet en ook visueel wordt er veel geleend uit de film van Wyler. In dat laatste geval zou de maker op zijn minst moeten uitleggen waarom juist dit plotelement uit het verhaal verdwenen is.

'Het internet kan zich beter afvragen waarom dit soort draken van films worden gemaakt'

Echter, als er verschillende versies van een verhaal bestaan, kun je als filmmaker niet zomaar besluiten een bepaalde versie te negeren. Zeker niet als de versie die genegeerd wordt bij het grote publiek juist de bekendere is. En de Ben-Hur van Wyler is tegenwoordig toch veel bekender dan de film uit 1925 of de oorspronkelijke roman. Het valt dan ook te verwachten dat het publiek de film van Wyler als toetssteen voor de nieuwe versie zal gebruiken, en dan kun je haast niet heen om de ontvangstgeschiedenis van de homoseksuele ondertoon, die onlosmakelijk met de film verbonden is. Wat dat betreft is het zeker schrijnend dat hier geen rekening mee is gehouden.

Of de film zich nu wel of niet schuldig maakt aan 'straightwashing' ligt aan welke brontekst en welke ontvangstgeschiedenis bepalend is geweest voor zowel de productie als de ontvangst van deze nieuwe verfilming. En dan is het antwoord, zoals zo vaak, veel genuanceerder dan een simpele ja of nee. In plaats van stampij schoppen over het wel of niet straightwashen van Ben-Hur, zou het internet zich echter veel beter druk kunnen maken over waarom dit soort draken van films überhaupt gemaakt worden.

Literatuur- en filmwetenschapper Looi van Kessel schreef eerder zijn visie op de film Stonewall voor Gay.nl.

Tekst: Looi van Kessel