'In maart kregen we de eerste berichten dat er homomannen werden opgepakt in Tsjetsjenië', vertelt de activist die we niet bij naam kunnen noemen. 'We wisten toen nog niet wat wel of niet waar was. Wel zijn we direct een hotline gestart via onze organisatie. Via die lijn konden getuigen zich bij ons melden. Samen met internationale hulporganisaties zijn we berichten uit die omgeving gaan checken.' 

COC Nederland onderhoudt sinds de eerste berichten nauw contact met het Russian LGBT Network. 'In het eerste weekend van april kregen wij de eerste berichten onder ogen', zegt Joyce Hamilton van het COC. Zij is dagelijks bezig met internationale belangenbehartiging. 'We hebben naar aanleiding van die berichten contact gezocht met het Russian LGBT Network omdat we een langdurige, vertrouwde werkrelatie met die organisatie hebben. Zij hebben verschillende lokale organisaties in heel Rusland en rapporteren alle verklaringen die er binnen komen.' 

'Eén ding is zeker; we moeten die mensen weghalen uit Tsjetsjenië'

'Het was belangrijk om te kijken wat er precies gaande was in Tsjetsjenië', vertelt Joyce. 'We moesten kijken of de verhalen klopten en probeerden erachter te komen hoe we het Russische netwerk konden ondersteunen. Is dat door het nieuws onder de aandacht te brengen? Door mensen in veiligheid te brengen of te zorgen voor internationale aandacht en druk op de Russische autoriteiten? Binnen een of twee dagen ging het balletje rollen en zijn we in overleg gaan kijken waar wij konden helpen.'

Vluchten
Het Russian LGBT Network kreeg al snel getuigenverklaringen van mannen die over de gevangenissen spraken. Later kwam daar het artikel van Elena Milahsina uit Novaya Gazeta bij, waardoor er internationale aandacht voor de kwestie ontstond. Bovendien werd het artikel bevestigd door gerenommeerde internationale organisaties als Human Rights Watch en de International Crisis Group. Onder druk van onder andere het COC

COC riep een internationale coalitie van 23 landen Rusland en Tsjetsjenië op tot een einde aan de vervolging en tot een onafhankelijk onderzoek. Daarna volgde een oproep van bondskanselier Merkel aan president Poetin en een brief van minister Bert Koenders en vier van Europese collega’s aan de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov. 'Mensen uit Tsjetsjenië begonnen ons toen te schrijven', vertelt de activist uit Rusland. 'We zijn inmiddels in contact met ruim tachtig mensen. Eén ding is zeker; we moeten die mensen weghalen uit Tsjetsjenië.' 

'Het is te gevaarlijk om als LHBTI-activist naar Tsjetsjenië te gaan' 

De activist vertelt dat er geen andere optie was. 'We zochten contact met mensen die een veilig onderkomen konden regelen en we zochten hulp voor gevluchte mensen. Die hadden het toen het hardst nodig. Veel mensen vluchten zonder ook maar iets mee te nemen. Ze hebben zelfs geen paspoort meer. Wij werken aan huisvesting en regelen documenten. Het is te gevaarlijk om als LHBTI-activist zelf naar Tsjetsjenië te gaan.'

Het is lastig in te schatten hoe de situatie nu is in Tsjetsjenië. 'Het is lastig om aan informatie te komen uit de regio. Dat heeft voor een groot deel te maken met hoe onveilig het is', vertelt Joyce. 'Mensen durven niet goed informatie te delen en contact te leggen met organisaties zoals het Russian LGBT Network. Dat komt omdat de Tsjetsjeense autoriteiten alle communicatiemiddelen in de gaten houden. Je loopt gevaar als je sociale media gebruikt, telefoneert of een e-mail verstuurt. Als de informatie lekt, kan het uitkomen bij de Tsjetsjeense autoriteiten en gebruikt worden om je op te pakken en te vervolgen.'

'Het huidige onderzoek naar de kwestie is totaal niet transparant' 

Onderzoek
'Het is belangrijk dat er een onafhankelijk onderzoek komt naar de wandaden in Tsjetsjenië en dat daders worden opgepakt en berecht', aldus Joyce. ‘De Russische autoriteiten hebben onder internationale druk inmiddels een onderzoek aangekondigd. Je moet vraagtekens plaatsen bij de onafhankelijkheid van dat onderzoek. Toch laat het zien dat er dingen in beweging komen, want aanvankelijk ontkende Rusland dat er überhaupt sprake was van vervolging van LHBTI’s in Tsjetsjenië.’

Ook de activist uit Rusland plaatst grote vraagtekens bij het Russische onderzoek. 'We hebben Tsjetsjeense mannen gesproken die onderzoekers hebben zien lopen in militaire uniformen. Wij denken dat de lokale overheid betrokken is bij dat onderzoek. Het is totaal niet transparant. Er moet een internationaal onderzoek komen.' 

'Iedere dag dat Tsjetsjeense homo's in Rusland verblijven lopen ze gevaar'

Nog steeds lopen Tsjetsjeense homo's dagelijks gevaar. 'We brengen gevluchte Tsjetsjenen naar Rusland', vertelt de activist. 'Maar daar is het ook niet veilig, ze moeten daar weg. Iedere dag dat ze in Rusland blijven lopen ze meer gevaar. Het is een dagelijkse strijd om leven en dood. We weten dat hun familie naar ze op zoek om gevluchte familieleden te vermoorden.' Het probleem voor de gevluchte Tsjetsjenen is dat ze niet weg kunnen uit dat land. Tot op heden heeft alleen Litouwen haar deuren geopend voor Tsjetsjeense LHBTI-vluchtelingen. 'Ook daar is het niet veilig. Hun familie weet waar ze ze moeten zoeken.' 

Dat erkent ook Joyce Hamilton. 'We weten dat er nog een groep mannen in Rusland zit, die in veiligheid gebracht moet worden. We hebben de Nederlandse overheid opgeroepen het asielbeleid aan te passen en te zorgen dat LHBTI-vluchtelingen uit Tsjetsjenië niet kunnen worden teruggestuurd.' In het ambtsbericht, dat geraadpleegd wordt om te besluiten of asielzoekers wel of niet teruggestuurd kunnen worden naar het land van herkomst, staat op dit moment nog dat "homoseksualiteit niet openlijk bespreekbaar is" in Tsjetsjenië. Joyce noemt dat een 'gigantisch understatement': ‘mensen worden gevangengezet, gemarteld en vermoord!’   

'We zijn blij dat de regering ons heeft beloofd dat het ambtsbericht wordt aangepast, maar daar gaat nog een aantal maanden overheen. Dat is te lang. We willen dat staatssecretaris Dijkhoff (Asiel) garandeert dat als zich hier ondertussen Tsjetsjeense LHBTI's  melden, ze onder geen beding worden teruggestuurd. Ook als het ambtsbericht nog niet is aangepast. Daarover biedt Dijkhoff  nog onvoldoende duidelijkheid op. Bovendien willen we de garantie dat Nederland helpt om de Tsjetsjeense mannen uit Rusland te evacueren naar veilige landen.'

Wat kun je zelf doen?
De Russische activist roept op te demonstreren. 'Het is belangrijk een internationaal onderzoek te eisen. Mensen weten dat Rusland een homofoob land is, maar het gaat nu niet om discriminatie van de LHBTI-gemeenschap. Het gaat over mensen die worden vermoord. Het is vergelijkbaar met de naziperiode. Toen werden mensen ook vermoord vanwege hun geaardheid.'

Naar aanleiding van de oproep van de Russische LHBTI-beweging, organiseerden COC, Amnesty International en diverse activisten op 19 april een demonstratie op het Homomonument in Amsterdam. Honderden mensen kwamen toen samen. 'Daar zijn we heel erg dankbaar voor', laat de Russische activist ons weten. Ze krijgen de informatie o.a. door van het COC. Het COC collecteert voor LHBTI’s in Tsjetsjenië. Met het geld dat binnenkomt kunnen Russische LHBTI-organisaties LHBTI's uit Tsjetsjenië evacueren en tijdelijk een veilig onderkomen bieden.. Joyce Hamilton laat weten dat het COC heel dankbaar is voor de vele donaties die binnenkomen, en dat nog steeds geld nodig is. 'Vaak hebben mannen alles achter zich moeten laten om in alle haast te vluchten. Ze hebben vaak ook medische aandacht nodig door alle mishandelingen. Het geld gaat naar dat doel; het in veiligheid brengen en houden van Tsjetsjeense LHBTI's.' 

Het is nog steeds mogelijk om Tsjetsjeense LHBTI's te steunen met een donatie. SMS RAINBOW naar 4333 (3 EUR/SMS) of maak een bijdrage over op NL84 ABNA 05188 61 457 t.n.v. COC Nederland o.v.v. ACTIE TSJETSJENIË.

Tekst: Roel Janssen / Coverbeeld: Geert van Tol voor COC Nederland