'Het kón gewoon niet.’ Bij een kop thee in een Utrechts café vertelt Brand Berghouwer (41), de aanstaande voorzitter van belangenorganisatie Transgender Netwerk Nederland (TNN), verontwaardigd over die keer dat hij via internet een abonnement op de Volkskrant wilde afsluiten. Dat ging dus niet.

Dit was het geval: hij moest per se een aanhef opgeven en kon daarbij kiezen tussen ‘dhr.’ en ‘mevr.’, terwijl Berghouwer zichzelf ziet als non-binair: niet mannelijk, niet vrouwelijk. (Er staat sinds april wel ‘man’ in zijn paspoort, maar dat is omdat hij zich nog minder thuis voelt in het hokje ‘vrouw’ en hij ook van de overheid móet kiezen.) Ook nu nog blijkt het invullen van een aanhef – met twee opties – op de website van de Volkskrant verplicht.

'De beslissingen van HEMA en de NS waren uiteindelijk klein nieuws. Over een vermoedelijke moord op een transvrouw in Arnhem hoorde je niets'

Niet voor alle transpersonen is dit trouwens een probleem, een deel is juist heel blij om eindelijk ‘man’ of ‘vrouw’ aan te kunnen vinken. Het is slechts een van de véle voorbeelden van situaties waarin transmensen worden achtergesteld, zegt Berghouwer. Gedreven door persoonlijke ervaringen en met veel energie wil hij de komende jaren, als boegbeeld van de belangrijkste belangenclub voor transpersonen, een verschil maken. Aftredend voorzitter Corine van Dun (64) heeft nog wel een tip: laat je niet gek maken. We spraken een volle avond met beide voorzitters.

De afgelopen maanden was er nieuws over de gemeente Amsterdam die haar inwoners voortaan ‘genderneutraal’ zal aanspreken, de NS die ‘dames en heren’ vervangt door ‘beste reizigers’ en de HEMA die de sekseaanduiding bij kinderkleding schrapt. Hoe hebben jullie dit beleefd?
Van Dun: ‘Dit soort nieuws laat zien dat de maatschappij verandert. Dat mensen doorhebben dat je de wereld ruimer en rijker kunt maken met kleine aanpassingen. Maar uiteindelijk was dit wel allemaal klein nieuws.’
Berghouwer: ‘Het werd heel erg opgeklopt. Dat organisaties hun beleid aanpassen is goed, maar er gebeurt zoveel meer. Zo is eind september in Arnhem een transvrouw vermoord, mogelijk omdát zij trans was. Daar was nauwelijks aandacht voor, dat vind ik heel erg.’

Het verschil met zo’n moordzaak is misschien dat de HEMA of NS dichterbij voelt voor de meeste mensen. Het nieuws daarover leek veel los te maken.
Van Dun: ‘Ja, dat zag je aan de reacties. Het werd al gauw: “Het moet niet gekker worden”. Een hoop mensen vinden het prettig om als mevrouw of meneer aangesproken te worden. Nou, dat verandert wel een beetje, maar de wereld wordt zo alleen maar vriendelijker.’

Voor sommigen gaat dit soort veranderingen misschien te snel.
Van Dun: ‘Het gaat helemaal niet te snel, hallo zeg. Ik denk dat mensen bang zijn voor verandering. Dan zeg ik: daar moet je maar even aan wennen.’

Zes jaar lang is Corine van Dun nu ‘professioneel trans’. Deze week stopt zij als voorzitter van Transgender Netwerk Nederland. Van Dun wil de gemeentepolitiek in: ze staat op plek acht op de lijst van D66 in Utrecht voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart.

Volgens TNN is er in Nederland voor zover bekend momenteel slechts één transgender raadslid. Hoe komt dat?
Van Dun: ‘Angst voor discriminatie, tegenwerking, dat je niet serieus wordt genomen... Ik wil daarom laten zien dat ik als transgender persoon ook een mening heb. En o wee als iemand in de raad zo meteen tegen mij begint te hij’en!’

'Mensen noemen me freak of barsten in lachen uit. Toch ben ik nu gelukkiger'

Onlangs is TNN een politiek talentenklasje gestart, speciaal voor transpersonen. De tien deelnemers spreken bijvoorbeeld met politici en krijgen campagnetraining. Dit moet uiteindelijk bijdragen aan een betere representatie van transmensen in de politiek.

Waarom wilde u destijds voorzitter worden van TNN?
Van Dun: ‘Zeven jaar geleden was ik op een internationaal congres in Barcelona en daar was wel drie kwart van de transpersonen sekswerker. Dat was hun manier om aan geld te komen. Toen dacht ik: verdomme, er gaat hier iets heel erg mis.’

Van Dun besloot dat ze iets wilde doen en werd daarbij ook beïnvloed door een ingrijpende persoonlijke ervaring. Na haar geslachtsveranderende operatie verloor Van Dun haar baan als journalist bij de VARA, ‘omdat ik niet goed functioneerde’. Nadat haar dit was verteld, kreeg ze naar eigen zeggen niet de kans om daaraan te werken.

In 2013 startte TNN met coaching van transpersonen op carrièregebied, ‘zodat ze bijvoorbeeld niet hun baan verliezen als ze in transitie gaan’, legt Van Dun uit. Inmiddels is hier, mede door TNN, een aparte stichting voor opgericht: GenderTalent. Dit jaar kregen daar tot nu toe 85 transmensen coaching.

Dat transpersonen in Nederland problemen ervaren op de arbeidsmarkt bleek begin dit jaar nog uit onderzoek. Van de ruim driehonderd ondervraagden liet meer dan veertig procent weten op het werk weleens te zijn gediscrimineerd. Een kwart gaf aan vanwege discriminatie ooit te zijn ontslagen of niet te zijn aangenomen. Vaker dan gemiddeld zitten transmensen thuis.

Aankomend voorzitter Brand Berghouwer is dit soort ervaringen met werk tot nu toe bespaard gebleven. ‘Maar het gebeurt bijna iedere dag dat mensen mij op straat boos aankijken, of met hele grote ogen’, vertelt hij. ‘Zo van: wat ben jíj? Mensen maken ook rotopmerkingen, noemen me freak, of barsten in lachen uit. Dat is gewoon heel naar. Toch ben ik nu gelukkiger dan toen ik voor de buitenwereld nog als vrouw door het leven ging. Dat zegt veel.’ Berghouwers ervaringen sluiten aan op nationale en internationale onderzoeken: transpersonen zijn bovengemiddeld vaak slachtoffer van geweld en pestgedrag.

'Ga niet in op mensen die negatief reageren op straat, het kan alleen maar misgaan'

De serveerster komt langs, Van Dun heeft een cappuccino besteld. ‘Wilt u er ook een glaasje water bij, eh... mevrouw?’

Die korte hapering... Viel u dat ook op?
Van Dun: ‘Nee, ik ben wat doof. Maar het gebeurt vaker en dat is vervelend. Op een gegeven moment gaan mensen twijfelen en dan denk ik: ik moet naar de kapper. Inmiddels is het 29 jaar geleden dat ik in transitie ging, vooral om de rest van de wereld duidelijk te maken wat ikzelf al wist: ik ben een mevrouw. En dan toch... Verdorie.’

U stopt na zes jaar als voorzitter van TNN, op welk resultaat bent u het trotst?
Van Dun: ‘De verandering van de transwet, in 2014. Daar hebben we enorm voor gelobbyd bij de Eerste en Tweede Kamer.’

Door die wetswijziging in 2014 is een geslachtsveranderende operatie niet langer vereist voor wie bij de burgerlijke stand de sekseaanduiding wil laten aanpassen. Uiteindelijk hoopt TNN dat de overheid geslachtsregistratie helemaal schrapt.

In het regeerakkoord van Rutte III staat: ‘Onnodige geslachtsregistratie wordt waar mogelijk beperkt’.
Berghouwer: ‘Dat is een positief punt, maar we moeten natuurlijk zien hoe dat uitgewerkt wordt. Wij vinden alle sekseregistratie onnodig, ik zou niet weten wanneer het nou echt van belang is.’

De nieuwe minister voor LHBTI-emancipatie is Ingrid van Engelshoven (D66). Wat is uw boodschap voor haar?
Berghouwer: ‘Dat we absoluut nog niet klaar zijn, transpersonen zitten nog altijd in een achterstandspositie. En extra kwetsbaar zijn transgender vluchtelingen en transpersonen van kleur. Daar moeten we met z’n allen echt veel meer aandacht voor hebben.’

Waar gaat u zich verder op richten als voorzitter?
Berghouwer: ‘Arbeidsparticipatie en veiligheid blijven hoog op de agenda, maar ook de zorg is een belangrijk aandachtspunt. Zo moet je bij het VU medisch centrum een jaar wachten op een intakegesprek wanneer je aan hormoontherapie wilt beginnen, omdat steeds meer mensen een transitie willen.’ Behalve bij het VUmc kunnen transgenders hiervoor alleen terecht bij het UMCG in Groningen. ‘Maar ook de reguliere zorg moet veel beter’, vindt Berghouwer. ‘Zo worden lichamelijke klachten van transpersonen te vaak afgedaan als stressklachten. Het wordt al gauw op identiteitsproblemen gegooid. Dat is gevaarlijk.’

Corine van Dun vond het soms vermoeiend, boegbeeld zijn van transgender-Nederland, ‘vooral als ik weer eens aangevallen werd of mensen mij niet wilden begrijpen’. Brand Berghouwer kan zich dat goed voorstellen: ‘Je bent een rolmodel en dus neem je de shit voor anderen op je.”
Van Dun heeft nog wel een advies voor de nieuwe voorzitter: ‘Probeer die nare reacties zo veel mogelijk van je af te laten glijden.’ En, op zorgzame toon: ‘Ga niet in op mensen die negatief reageren op straat, loop gewoon door, het kan alleen maar misgaan.’

Het Genderdoeboek
In Het Genderdoeboek van TNN staat hoe organisaties rekening kunnen houden met genderdiversiteit. Enkele tips:

  • Registreer geslacht alleen als dit wettelijk verplicht is.
  • Gebruik bij een brief niet ‘heer/mevrouw’, maar bijvoorbeeld ‘beste lezer’.
  • Vervang de man/vrouw-bordjes bij toiletten voor algemene wc-bordjes.

Cijfers
Transgender personen zijn mensen bij wie hun geboortegeslacht en genderidentiteit niet (helemaal) met elkaar in overeenstemming zijn. Het gaat om minstens 0,6 tot 0,7 procent van de Nederlandse volwassenen, schat het Sociaal en Cultureel Planbureau.

Tekst: Maarten Dallinga (www.maartendallinga.nl) / Coverbeeld: Brand Berghouwer